تحقير مردم در يك فيلم ضدمردمي!

اين روزها در پي بحران ها و تنش هايي كه گريبان هنر هفتم كشورمان را گرفته است، عده اي دچار پريشان گويي درباره نابودي سينماي ايران شده اند! مدعيان اين پيش بيني عمدتاً منتقدان وضع موجود را مقصر و عامل مرگ قريب الوقوع سينما مي دانند، اين درحالي است كه بيشترين آسيب ها و تهديدات تحميل شده به اين عرصه نه از سوي گروه ها و جريانات به اصطلاح ضدسينما، بلكه از درون خانواده سينما ناشي مي شود. نمونه يكي از اين ضربات اين روزها بر پرده سينماهاي كشور نقش بسته است؛ فيلمي موسوم به «بي خود و بي جهت» به كارگرداني عبدالرضا كاهاني. فيلمي كه مي توان آن را در ادامه آثار گذشته اين كارگردان، به ويژه «هيچ» و «اسب حيوان نجيبي است» دانست. آثاري كه در آنها گونه اي طنز تلخ و سياه و نوعي نقد ضداجتماعي و توهين آميز درباره مردم جامعه امروز ايران است. در يكي از آثار گذشته كاهاني به نام «بيست»، نقد اجتماعي در بستري از متانت بيان و غمخواري با قشر فرودست طرح شد، اما در فيلم هاي اخير اين فيلمساز و به ويژه «بي خود و بي جهت» نوعي نگاه تمسخرآميز و هتاكانه به مردم عادي كوچه و بازار دستمايه قرار گرفته است. به اين سياق كه عوام، به مثابه موجوداتي حقير و كثيف - به زعم كارگردان- زير ذره بين رفته اند.


اين فيلم روايت دو خانواده است كه رابطه دوستي و رفت و آمد دارند كه در اين بزنگاه، بر سر يك اثاث كشي با هم درگير مي شوند. يكي مي خواهد مكان زندگي خود را تغيير دهد و زوج جواني كه قصد سكونت در همان منزل را دارند. مشكل اين است كه خانواده اول به دليل مشكلات اقتصادي هنوز نتوانسته اند جاي جديدي را بيابند و زن و شوهر جوان نيز در همان شب مي خواهند در آن خانه مراسم عروسي خود را برگزار كنند.
پيش از پرداختن به محتواي اين فيلم بايد به فقدان ساختار و سر و شكل در آن اشاره كرد؛ آنچه در فيلم اتفاق مي افتد به اين ترتيب است كه عده اي آدم در يك فضا جمع شده و با هم سر و كله مي زنند. به هم چسبيده شدن تصاوير اين آشفته بازار، به اثري به نام «بي خود و بي جهت»! تبديل شده است حتي يك خط داستاني و منطقي درست و حسابي هم در اين فيلم ديده نمي شود و كمدي فيلم نيز با روش هايي پيش پا افتاده، سخيف، باسمه اي و كليشه اي - همچون پاره شدن شلوار يا اشاره به دستشويي و ...- پديد آمده است. اين وضعيت به گونه اي است كه حتي برخي از منتقدان معتقدند به لحاظ اصولي و علمي، نمي توان اين اثر را يك «فيلم» دانست.
با اين وصف، «بي خود و بي جهت» بيش از آنكه يك فيلم باشد، نوعي عقده گشايي تصويري عليه عامه مردم است. مردمي كه به روايت فيلم، زيربار مشكلات اقتصادي و گرفتاري هاي روزمره قرار دارند؛ عده اي از آنها با پناه بردن به شوخي پنداري زندگي و به قول معروف الكي خوش بودن اوقات را مي گذرانند و عده اي ديگر هم با تقيد به ارزش هاي مذهبي و سنتي پيش مي روند. در فيلم، هر دو طيف به باد تخطئه و تحقير گرفته شده اند. با اين تفاوت كه همذات پنداري مخاطب براي گروه اول (خوش گذران ها) برانگيخته مي شود. انتخاب «رضا عطاران» براي بازي نقش نماينده اين تيپ اجتماعي نيز با همين هدف صورت گرفته است. در مقابل، چهره گروه دوم(مذهبي ها) نفرت انگيز و ترسناك به نمايش درآمده است؛ الهه يك زن متدين نشان داده مي شود كه در دوران عقد (پيش از ازدواج رسمي) باردار شده است! از طرفي شوهر او فرهاد، با اينكه فرد بي تعهدي است، اما براي وصلت با اين زن تن به تظاهر و رياكاري داده است. مادر الهه، با اين وصلت مخالف است و دست به هركاري مي زند تا مراسم عروسي آنها به هم بخورد. او يك زن حزب اللهي معرفي مي شود و آن طور كه از فيلم برداشت مي شود، دستي هم در امور اقتصادي دارد. اين هم از صداقت و واقع گرايي فيلمساز ما! همه آنچه از فرهنگ بومي ايراني و متعهدان به اين فرهنگ در فيلم درآمده، يك زن وارفته، يك مرد رياكار و مادري است كه براي حفظ موقعيت خود، ازدواج دخترش را برهم مي زند!
فيلم «بي خود و بي جهت» از اين لحاظ حائز اهميت است كه ديدگاه يك جريان فرهنگي و فكري را برملا مي كند. اين فيلم، نماينده سينماي مطلوب جريان شبه روشنفكران غربگرا است. چنانكه در اغلب محافل اين جريان، فيلم جديد كاهاني به عنوان اثري برجسته و مهم پنداشته و معرفي مي شود. تا آنجا كه حتي منتقدان ماهنامه سينمايي «فيلم» كه اكثريت قريب به اتفاق، متعلق به چنين طائفه اي هستند، فيلم «بي خود و بي جهت» را به عنوان اثر برگزيده سي امين جشنواره بين المللي فيلم فجر انتخاب كردند!!! انتخابي كه نشان مي دهد ادعاي بي طرفي و توجه به جنبه هاي هنري از سوي اين گونه افراد و جريان ها تا چه حد رياكارانه است و ايشان تاچه ميزان در گزينه هاي خود، قبيله اي و ايدئولوژيك رفتار مي كنند. حال بايد پرسيد كه چه كساني درحال كشتن سينماي ايران هستند؟!

این یادداشت در هفته نامه صبح صادق منتشر شده است.